Сыбайлас жемқорлық – кез келген мемлекеттің дамуына кедергі келтіретін, қоғамның құқықтық және моральдық негіздерін әлсірететін қауіпті құбылыс. Бұл мәселенің тек құқықтық емес, сонымен қатар терең әлеуметтік және адамгершілік сипатқа ие екенін күнделікті тәжірибеде анық сезінеміз. Сыбайлас жемқорлық орын алған жерде заң үстемдігі әлсірейді, азаматтардың мемлекетке және сот жүйесіне деген сенімі төмендейді.
Құқықтық мемлекет қағидаттарының бірі – заң алдында барлығының теңдігі. Алайда парақорлық пен қызметтік өкілеттікті теріс пайдалану осы қағидатты бұзады. Егер шешімдер заңға емес, жеке мүддеге негізделсе, әділдік туралы сөз қозғаудың өзі қиынға соғады. Сондықтан сыбайлас жемқорлықпен күрес – тек құқық қорғау органдарының ғана емес, бүкіл қоғамның ортақ міндеті.
Сот билігі бұл күресте айрықша орын алады. Сот – заңның соңғы сүзгісі, әділдіктің соңғы үміті. Судья ретінде менің басты ұстанымым – тәуелсіздік, бейтараптық және адалдық. Әрбір іс бойынша шешім қабылдағанда тек заң мен ар-ождан қағидатын басшылыққа алу – кәсіби ғана емес, азаматтық борыш. Сот төрелігіне қандай да бір заңсыз ықпал ету әрекеттері құқықтық мемлекетке төнген тікелей қауіп болып саналады.
Сыбайлас жемқорлық қылмыстарының ерекшелігі – олардың жасырын сипатында. Көп жағдайда мұндай құқық бұзушылықтар қоғамға бірден байқалмайды, бірақ олардың салдары ұзақ мерзімді және ауыр болады. Бюджет қаражатының тиімсіз жұмсалуы, мемлекеттік бағдарламалардың орындалмауы, азаматтардың әлеуметтік құқықтарының шектелуі – мұның бәрі жемқорлықтың көріністері. Ал сотта қаралатын әрбір іс – осы заңсыз әрекеттердің нақты құқықтық бағасын беру мүмкіндігі.
Сот тәжірибесі көрсеткендей, сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресте жазаның бұлтартпастығы ерекше маңызға ие. Әрбір кінәлі тұлға заңда көзделген жауаптылыққа тартылғанда ғана қоғамда әділеттілік сезімі қалыптасады. Бұл жерде соттың міндеті – дәлелдемелерді жан-жақты зерттеп, заң талаптарына сәйкес негізді әрі әділ үкім шығару. Эмоцияға немесе қоғамдық қысымға емес, нақты заң нормаларына сүйену – сот төрелігінің басты шарты.
Сонымен қатар алдын алу шаралары да маңызды. Құқықтық мәдениетті арттыру, мемлекеттік қызметтің ашықтығын қамтамасыз ету, цифрландыру тетіктерін дамыту – жемқорлық тәуекелдерін төмендетудің тиімді жолдары. Ашықтық бар жерде күмән азаяды, ал сенім қалыптасқан жерде құқық бұзушылыққа төзімділік болмайды.
Сыбайлас жемқорлықпен күрес – үздіксіз процесс. Ол тек жаза қолданумен шектелмеуі тиіс, ол адалдық құндылықтарын орнықтырумен, заңға құрмет қалыптастырумен қатар жүруі қажет. Әділдік салтанат құрған жерде ғана мемлекет берік, ал азаматтардың болашағы сенімді болады.
Қуандық МЫРЗАХМЕТОВ,
Шымкент қаласының мамандандырылған ауданаралық экономикалық сотының судьясы.
