Сот төрелігін жүзеге асыру барысында заңдылықты, әділдікті және азаматтардың құқықтарын қорғауды қамтамасыз етудің негізгі қағидаларының бірі – сот отырысындағы тараптардың теңдігі. Бұл қағида сот процесіне қатысушылардың өз құқықтары мен заңды мүдделерін тең дәрежеде қорғауына мүмкіндік береді.
Тараптардың теңдігі – соттың әрбір қатысушыға бірдей мүмкіндік беруі, олардың пікірлерін тыңдауы және дәлелдерін әділ бағалауы дегенді білдіреді. Сот процесінде ешбір тарапқа артықшылық берілмеуі тиіс.
Негізгі бөлім
Қазақстан Республикасының Конституциясында әрбір азаматтың сот арқылы қорғалу құқығы бекітілген. Сонымен қатар сот төрелігі заң мен сот алдындағы теңдік қағидатына негізделеді.
Сот отырысындағы тараптардың теңдігі бірнеше маңызды бағыттан тұрады:
Біріншіден, дәлелдемелер ұсыну құқығы. Әрбір тарап өз ұстанымын дәлелдеу үшін қажетті құжаттарды, айғақтарды және басқа да дәлелдемелерді ұсына алады.
Екіншіден, пікір білдіру мүмкіндігі. Сот процесіне қатысушылар өз көзқарастарын еркін білдіріп, қарсы тараптың дәлелдеріне қатысты қарсылықтарын айтуға құқылы.
Үшіншіден, өтінішхат беру құқығы. Тараптар соттан белгілі бір процессуалдық әрекеттерді орындауды сұрай алады. Мысалы, қосымша дәлелдемелерді талап ету немесе куәларды шақыру туралы өтініш білдіреді.
Төртіншіден, заң көмегін алу құқығы. Әрбір тарап өз құқықтары мен мүдделерін қорғау үшін адвокаттың немесе заңды өкілдің көмегіне жүгіне алады.
Тараптардың теңдігін қамтамасыз етуде судьяның рөлі ерекше. Судья сот отырысын бейтарап жүргізіп, екі тарапқа да өз дәлелдерін келтіруге және пікірлерін білдіруге бірдей мүмкіндік беруі қажет.
Сонымен қатар тараптардың теңдігі тек құқықтардың бірдей болуымен шектелмейді. Ол сот процесінде әрбір қатысушының әділ тыңдалуын, дәлелдерінің жан-жақты қаралуын және заңды шешім қабылдануын талап етеді.
Егер сот отырысында тараптардың біріне негізсіз артықшылық берілсе немесе екінші тараптың құқықтары шектелсе, бұл сот төрелігінің әділдігіне кері әсерін тигізуі мүмкін.
Қорытынды
Қорыта айтқанда, сот отырысындағы тараптардың теңдігі – әділ сот төрелігінің маңызды кепілі. Бұл қағида азаматтардың сотқа деген сенімін арттырып, олардың құқықтары мен бостандықтарының қорғалуына ықпал етеді.
Сондықтан әрбір сот отырысында заңдылық, бейтараптық және тараптардың теңдігі қатаң сақталуы тиіс. Өйткені әділ сот – құқықтық мемлекеттің басты белгілерінің бірі.
А.ТУРЛИЕВА,
Шымкент гарнизоны әскери сотының бас маман сот мәжілісінің хатшысы.
