Мемлекеттер арасындағы құқықтық және әлеуметтік байланыстардың кеңеюі ресми құжаттарды шетел аумағында пайдалану қажеттілігін арттырып отыр. Азаматтардың басқа елдерде білім алуы, жұмыс істеуі, тұруы, отбасылық немесе мүліктік мәселелерін шешуі барысында Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдары мен соттары берген құжаттарды шетелдік мекемелерге ұсынуға тура келеді.
Осындай құжаттардың ресми шығу тегін растаудың халықаралық деңгейде танылған тәсілдерінің бірі – апостиль қою. Бұл рәсім құжатты қабылдайтын мемлекеттің тиісті органдарына оның қайдан және кімнің атынан берілгенін тексеруге мүмкіндік береді.
Апостильдің құқықтық мәні
Апостиль – ресми құжаттағы қолтаңбаның түпнұсқалығын, қол қойған адамның лауазымы мен өкілеттігін, сондай-ақ құжатқа қойылған мөрдің немесе мөртаңбаның шынайылығын куәландыратын арнайы белгі.
Қазақстан Республикасында бұл рәсім 1961 жылғы 5 қазандағы Шетелдік ресми құжаттарды заңдастыру талабын жоятын Гаага конвенциясының ережелеріне негізделеді. Конвенцияға қатысушы мемлекеттер арасында апостиль құжатты дәстүрлі консулдық заңдастырудың орнына қолдануға мүмкіндік береді.
Бұл ретте апостиль құжаттың ішіндегі мәліметтердің дұрыстығын немесе сот актісінің заңдылығын растамайды. Оның міндеті – құжаттың ресми шығу тегін, оған қойылған қол мен мөрдің түпнұсқалығын куәландыру.
Сот құжаттарына апостиль қоюдың қажеттілігі
Соттар шығаратын актілер мен сот органдары беретін өзге де ресми құжаттар белгілі бір жағдайларда шет мемлекеттердің соттарына, мемлекеттік органдарына және ұйымдарына ұсынылады. Мәселен, мұндай құжаттар шетелде сот шешімін тану немесе орындау, отбасылық-құқықтық қатынастарды реттеу, азаматтық және мүліктік дауларды шешу, сондай-ақ өзге де заңды рәсімдер кезінде қажет болуы мүмкін.
Құжатты шетелдік органға ұсыну барысында оның ресми мәртебесін растау талабы туындауы ықтимал. Сондықтан апостиль қою сот құжаттарының халықаралық құқықтық айналымда қолданылуын жеңілдететін маңызды рәсімдердің бірі саналады.
Сонымен бірге апостильдің қажет болуы құжаттың түріне, оны ұсынатын мемлекеттің құқықтық режиміне және тиісті халықаралық шарттардың талаптарына байланысты екенін ескерген жөн.
Қазақстан Республикасында апостиль қою тәртібі
Қазақстанда ресми құжаттарға апостиль қою мемлекеттік қызмет көрсету тәртібімен жүзеге асырылады. Құжаттың қай органнан берілгеніне қарай апостиль қоюға уәкілетті орган да өзгеше болуы мүмкін. Атап айтқанда, әділет органдарынан, азаматтық хал актілерін тіркеу органдарынан, нотариустардан және басқа да мемлекеттік органдардан шығатын құжаттарға қатысты тиісті құзыретті органдарға жүгіну қажет.
Өтініш берер алдында құжаттың апостиль қоюға жататынын, оны қабылдайтын мемлекеттің талаптарын және ұсынылатын нұсқасына қойылатын шарттарды нақтылап алған дұрыс. Рәсім қолданыстағы нормативтік құқықтық актілерде белгіленген тәртіппен жүргізіледі.
Электрондық апостиль және цифрландыру
Мемлекеттік қызметтерді цифрландыру апостиль қою саласына да жаңа мүмкіндіктер енгізуде. «Е-Апостиль» жүйесі электрондық апостильді рәсімдеуге және оның деректерін электрондық форматта жүргізуге бағытталған.
Мұндай тетіктер құжаттарды өңдеу үдерісін оңтайландыруға, қағаз құжат айналымын қысқартуға, мәліметтерді есепке алу мен тексеруді жеңілдетуге ықпал етеді. Нәтижесінде азаматтар мен ұйымдар үшін халықаралық құжат айналымының қолайлылығы арта түседі.
Сот кеңсесі қызметкерлерінің жауапкершілігі
Сот құжаттарын шетелде пайдалану үшін дайындау кезінде сот кеңсесі қызметкерлерінің жұмысы ерекше маңызға ие. Құжаттың дұрыс рәсімделуі кейінгі апостиль қою рәсімінің сапасына және оны шетелдік мекеменің қабылдауына әсер етуі мүмкін.
Осыған байланысты құжатты дайындау барысында оның тиісті соттан берілгенін, қол қойған адамның лауазымы мен өкілеттігін, қолтаңба мен мөрдің дұрыс қойылғанын, құжаттағы деректердің өзара сәйкестігін және көшірменің түпнұсқаға сай келуін мұқият тексеру қажет.
Құжаттарды рәсімдеу кезінде ұқыптылық пен бірізділікті сақтау – сот әкімшілігі жұмысының сапасын арттырып қана қоймай, азаматтардың шетелдегі құқықтық рәсімдеріне де оң ықпал етеді.
Апостиль және консулдық заңдастыру: айырмашылығы
Апостиль қою мен консулдық заңдастыру – ресми құжаттарды шетелде пайдалану үшін қолданылатын, бірақ тәртібі әртүрлі рәсімдер. Егер құжат ұсынылатын мемлекет Гаага конвенциясына қатысушы болса және тиісті құжат конвенцияның қолданылу аясына кірсе, әдетте апостиль рәсімі пайдаланылады.
Ал конвенция қолданылмайтын жағдайларда немесе тиісті мемлекетпен арадағы тәртіп өзгеше болғанда консулдық заңдастыру талап етілуі мүмкін. Сол себепті құжатты шетелге жібермес бұрын оны қабылдайтын мемлекеттің талаптарын алдын ала анықтау маңызды.
Қорытынды
Апостиль институты – халықаралық құқықтық қатынастарда ресми құжаттарды пайдалануды жеңілдететін тиімді тетік. Ол құжаттардың шығу тегін растау тәртібін біріздендіріп, конвенцияға қатысушы мемлекеттер арасындағы құқықтық өзара іс-қимылды оңайлатуға мүмкіндік береді.
Сот жүйесі үшін апостильдің маңызы азаматтар мен ұйымдардың сот актілері мен өзге де ресми құжаттарды шетелдік органдарға ұсыну қажеттілігімен тығыз байланысты. Осы бағытта құжаттарды сапалы дайындау, қолтаңба мен мөрдің дұрыстығын тексеру және қолданыстағы талаптарды сақтау сот кеңсесі қызметкерлерінің кәсіби міндеттерінің маңызды бөлігі болып табылады.
Дұрыс рәсімделген сот құжаты азаматтардың құқықтары мен заңды мүдделерін халықаралық деңгейде қорғауға жол ашады, ал апостиль оның ресми шығу тегін шетелде растауға мүмкіндік беретін маңызды құқықтық құрал болып қала береді.
Ә. СЕРІКБАЕВ,
Шымкент гарнизоны әскери соты әкімшісінің басшысы.
