Заң үстемдігін қамтамасыз ету, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау және қоғамдық тәртіпті нығайту – құқықтық мемлекеттің басты міндеттерінің бірі. Қоғамның тұрақты дамуы мен мемлекеттің өркендеуі заң талаптарының мүлтіксіз сақталуына, әрбір азаматтың өз құқықтарымен қатар міндеттерін де терең түсінуіне байланысты. Қазақстан Республикасында «Заң мен тәртіп» қағидатын орнықтыру – әділетті қоғам қалыптастырудың маңызды бағыттарының бірі. Бұл қағидат заң талаптарын орындаумен ғана шектелмейді. Ол азаматтардың құқықтық санасын арттыруды, құқық бұзушылықтардың алдын алуды, мемлекеттік органдар жұмысының тиімділігін қамтамасыз етуді және қоғамда заңға деген құрметті қалыптастыруды көздейді. Осы бағытта сот жүйесіне жүктелетін міндет ерекше. Сот – заңдылық пен әділеттіліктің сақталуын қамтамасыз ететін, адамның бұзылған құқықтары мен заңды мүдделерін қорғауға бағытталған мемлекеттік биліктің маңызды институты. Әскери соттың құқықтық мемлекет қалыптастырудағы рөлі Әскери соттар сот төрелігін жүзеге асыру кезінде заңдылықты, әділеттілікті және заң алдында баршаның теңдігін қамтамасыз етуге бағытталған міндеттерді орындайды. Әскери қызметтің ерекшелігіне байланысты заң талаптарын сақтау, әскери тәртіпті нығайту және қызметтік міндеттерге жауапкершілікпен қарау мәселелері ерекше маңызға ие. Әскери тәртіп – әскери қызметтің тиімділігін қамтамасыз ететін негізгі шарттардың бірі. Алайда тәртіп ұғымы тек бұйрықтарды орындаумен шектелмейді. Ол заң талаптарын сақтау, әскери қызметшілердің құқықтары мен міндеттерін білу, қызметтік әдепті ұстану және өз әрекеттері үшін жауапкершілікті сезіну сияқты қағидаттарды да қамтиды. Әскери қызметші үшін заңдылық талаптарын сақтау – қызметтік міндет қана емес, мемлекет алдындағы жауапкершіліктің көрінісі. Әрбір әскери қызметші өзінің құқықтық мәртебесін түсініп, заңда белгіленген міндеттерді орындауға және өзге адамдардың құқықтары мен бостандықтарын құрметтеуге тиіс. Шымкент гарнизонының әскери соты сот төрелігін жүзеге асыру барысында заңдылық пен әділеттілік қағидаттарын басшылыққа алады. Сот қызметінің негізгі мақсаты – істерді заң талаптарына сәйкес қарау, сотқа қатысушылардың құқықтарын қамтамасыз ету және заңда белгіленген тәртіппен әділ шешім қабылдау. Заң үстемдігі – әділеттіліктің басты кепілі Құқықтық мемлекеттің негізгі белгілерінің бірі – заң алдында баршаның теңдігі. Азаматтың әлеуметтік жағдайына, атқаратын қызметіне, әскери атағына немесе өзге де ерекшеліктеріне қарамастан, заң талаптары бірдей қолданылады. Заң үстемдігі мемлекеттік органдар мен лауазымды тұлғалардың қызметінде де айқын көрініс табуға тиіс. Қандай да бір шешім қабылдау кезінде заң талаптарын басшылыққа алу, белгіленген рәсімдерді сақтау және адамның құқықтарын құрметтеу – мемлекеттік қызметтің ажырамас бөлігі. Сот төрелігінің тәуелсіздігі, бейтараптығы және заңға негізделуі қоғамның сот жүйесіне деген сенімін қалыптастырады. Әрбір іс нақты мән-жайлар мен заң нормаларына сәйкес қаралып, сот актілері заңда белгіленген тәртіппен қабылдануы қажет. Сотқа жүгінген әрбір адамның артында белгілі бір өмірлік жағдай, құқықтық мәселе немесе заңды мүдде тұрады. Сондықтан сот жүйесінің қызметінде кәсібилікпен қатар, әдептілік, жауапкершілік және азаматтардың құқықтарына құрметпен қарау маңызды орын алады. Әділ сот төрелігі – қоғамдағы тұрақтылықтың кепілі. Ал заңға негізделген шешімдер құқықтық мәдениетті нығайтып, азаматтардың мемлекеттік институттарға деген сенімін арттыруға ықпал етеді. Әскери тәртіп пен құқықтық мәдениет – өзара байланысты құндылықтар Әскери ортада тәртіп пен заңдылықтың маңызы ерекше. Әскери қызметтің белгіленген тәртібін сақтау, қызметтік міндеттерді адал орындау, бағыныстылық талаптарын құрметтеу және заң шеңберінде әрекет ету әскери ұйымның тұрақты жұмыс істеуіне негіз болады. Сонымен бірге әскери тәртіпті нығайту құқықтық түсіндіру және құқық бұзушылықтардың алдын алу жұмыстарымен қатар жүргізілуі қажет. Әскери қызметшілердің заң талаптарын білуі, өз құқықтары мен міндеттерін дұрыс түсінуі және заң бұзушылықтардың ықтимал салдарын бағалай алуы құқықтық мәдениеттің жоғары деңгейін көрсетеді. Құқық бұзушылықтардың алдын алу – тек жауаптылық шараларын қолданумен шектелмейтін кешенді жұмыс. Оның маңызды бағыттарына құқықтық сауаттылықты арттыру, тәртіп бұзушылықтарға әкелетін себептерді анықтау және заңға қайшы әрекеттерге төзбеушілік көзқарасын қалыптастыру жатады. Бұл ретте әскери басқару органдарының, құқық қорғау органдарының және өз құзыреті шегінде әрекет ететін мемлекеттік мекемелердің өзара іс-қимылы маңызды. Әрбір орган заңда белгіленген өкілеттіктер шеңберінде жұмыс істеп, заңдылықты қамтамасыз етуге үлес қосуы тиіс. Құқықтық сауаттылық – құқық бұзушылықтардың алдын алу құралы Құқықтық мәдениеті жоғары қоғамда азаматтар туындаған мәселелерді күш қолдану немесе заңсыз әрекеттер арқылы емес, заңда көзделген тәртіппен шешуге ұмтылады. Азаматтардың өз құқықтары мен міндеттерін білуі құқықтық даулардың алдын алуға және заңды мүдделерін тиімді қорғауға мүмкіндік береді. Осыған байланысты сотқа жүгіну тәртібі, сот процесіне қатысушылардың құқықтары мен міндеттері, сот актілерін орындау және оларды заңда көзделген тәртіппен қайта қарау мәселелері жөніндегі түсіндіру жұмыстарының маңызы зор. Әскери қызметшілердің құқықтық сауаттылығын арттыру да өзекті міндеттердің бірі болып табылады. Заң талаптарын түсіну қызметтік міндеттерді дұрыс орындауға, құқықтық тәуекелдерді азайтуға және тәртіп бұзушылықтардың алдын алуға ықпал етеді. Сонымен қатар құқықтық түсіндіру жұмыстары жас ұрпақ арасында да жүйелі жүргізілуі қажет. Жастарға заңды құрметтеу, өзгенің құқығын сыйлау, жауапкершілік пен адалдық қағидаттарын ерте жастан үйрету – болашақта құқық бұзушылықтардың азаюына негіз болатын маңызды бағыт. Қоғамдық тәртіп – ортақ жауапкершілік Заң мен тәртіпті сақтау күнделікті өмірдегі қарапайым әрекеттерден басталады. Жол қозғалысы ережелерін орындау, қоғамдық орындарда әдеп сақтау, өзгенің мүлкіне құрметпен қарау, еңбек және қызметтік тәртіпті бұзбау – құқықтық мәдениеттің нақты көріністері. Қоғамдағы тұрақтылық тек мемлекеттік органдардың жұмысына ғана емес, әрбір азаматтың жеке жауапкершілігіне де байланысты. Заң талаптарын сақтау, басқа адамдардың құқықтарын құрметтеу және өз әрекетінің салдарын түсіну – өркениетті қоғамның негізгі өлшемдері. Әскери қызметшілер үшін бұл қағидаттардың маңызы одан да жоғары. Өйткені әскери қызмет заңдылықты, тәртіпті, жауапкершілікті және мемлекет мүддесіне адал қызмет етуді талап етеді. Сондықтан заң мен тәртіпті нығайтуда жазалау шараларымен қатар, құқық бұзушылықтардың алдын алуға, заңды құрметтеу мәдениетін қалыптастыруға және әрбір адамның жауапкершілігін арттыруға басымдық берілуі тиіс. Ашықтық пен қолжетімділік – сот жүйесінің маңызды бағыттары Қазіргі кезеңде сот жүйесінің қызметін жетілдіруде ақпараттық технологияларды енгізу, сот ісін жүргізудің қолжетімділігін арттыру және азаматтармен өзара байланысты оңтайландыру маңызды орын алады. Цифрлық сервистер сот жүйесінің қызметіне қатысты ақпарат алуды жеңілдетіп, заңда көзделген рәсімдерді электрондық форматта жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Бұл азаматтардың уақытын үнемдеуге, ақпараттың қолжетімділігін арттыруға және сот қызметінің ашықтығын қамтамасыз етуге ықпал етеді. Сонымен бірге цифрлық құралдарды дамыту сот қызметкерлерінің кәсіби жауапкершілігін алмастырмайды. Әрбір маман қызметтік әдеп талаптарын сақтап, өз міндеттерін сапалы орындауға және азаматтардың өтініштері мен сұрақтарына өз құзыреті шегінде тиісті жауап беруге тиіс. Сот жүйесіне деген сенім ең алдымен заңдылықты сақтау, бейтараптық, кәсібилік және азаматтардың құқықтарына құрмет көрсету арқылы қалыптасады. Заң мен тәртіп – болашақ алдындағы жауапкершілік Әділетті қоғам құру – мемлекет пен қоғамның бірлескен күш-жігерін қажет ететін ұзақ мерзімді міндет. Заңдардың орындалуын қамтамасыз ету, құқық бұзушылықтардың алдын алу, азаматтардың құқықтық сауаттылығын арттыру және қоғамдық тәртіпті нығайту осы мақсатқа жетудің негізгі шарттары болып табылады. Шымкент гарнизонының әскери соты үшін заңдылық пен әділеттілікті қамтамасыз ету, сот төрелігін заң талаптарына сәйкес жүзеге асыру және азаматтардың құқықтарын қорғау – қызметтің негізгі бағдарлары. Заңға құрмет тек жауаптылықтан қорқудан туындамауы керек. Ол адамның құқықтық санасына, азаматтық ұстанымына және қоғам алдындағы жауапкершілігін түсінуіне негізделгені жөн. Әрбір адам заң талаптарын саналы түрде орындаған кезде ғана құқықтық мәдениет нығайып, қоғамдағы өзара сенім арта түседі. Заңды сақтау – мемлекеттің құқықтық негізін нығайтады. Әділ сот төрелігі – азаматтардың сенімін арттырады. Құқық бұзушылықтардың алдын алу – қоғамның қауіпсіздігі мен тұрақтылығын қамтамасыз етуге ықпал етеді. Заң мен тәртіп – мемлекеттің беріктігін айқындайтын және әрбір азаматтың жауапкершілігін талап ететін ортақ құндылық. Заңға құрмет бар жерде – тәртіп бар. Тәртіп бар жерде – тұрақтылық бар. Ал тұрақтылық бар жерде – елдің өркендеуіне берік негіз бар.
А.СЕРІКБАЕВ,
Шымкент гарнизоны әскери соты әкімшісінің басшысы.
