Әскери қызмет – мемлекет қауіпсіздігін қамтамасыз етумен тікелей байланысты, ерекше жауапкершілікті талап ететін мемлекеттік қызметтің бір түрі. Отан қорғау жолында қызмет атқаратын әскери қызметшілерге әлеуметтік кепілдіктер беру – мемлекеттің маңызды міндеттерінің бірі.
Осындай әлеуметтік кепілдіктердің қатарында тұрғын үймен қамтамасыз ету мәселесі ерекше орын алады. Өйткені әскери қызметтің ерекшелігіне байланысты әскери қызметшілердің қызмет орнының ауысуы, басқа елді мекендерге қоныс аударуы және қызметтік тұрғынжаймен қамтамасыз етілу қажеттілігі тұрғын үй мәселесін өзекті етеді.
Қазақстан Республикасының тұрғын үй заңнамасында әскери қызметшілердің тұрғын үй құқықтарын іске асырудың арнайы тетіктері көзделген. Тұрғын үй төлемдері ағымдағы және біржолғы төлемдерден тұрады. Біржолғы тұрғын үй төлемдері заңда белгіленген жағдайларда жүзеге асырылады.
Біржолғы тұрғын үй төлемдеріне байланысты даулар, негізінен, әскери қызметшінің мұндай төлемді алуға құқығының бар-жоғына, төлем мөлшерінің дұрыс есептелуіне, отбасы құрамының ескерілуіне, бұрын алынған тұрғын үй төлемдерінің шегерілуіне, сондай-ақ төлемді тағайындау немесе төлеуден бас тартудың заңдылығына қатысты туындайды.
Қолданыстағы қағидаларға сәйкес, біржолғы тұрғын үй төлемдері заңда көзделген негіздер бойынша тұрғын үй төлемдерін алушы болып табылатын әскери қызметшіге тағайындалады. Төлемнің мөлшерін айқындау кезінде әскери қызметшінің қызметтен шыққан немесе заңда көзделген өзге де тиісті жағдайдағы отбасы құрамы мен пайдалы тұрғын алаң нормалары ескеріледі. Сонымен қатар бұрын жүзеге асырылған тұрғын үй төлемдерінің сомасы есепке алынады.
Мәселен, әскери қызметші әскери қызмет өткеру кезеңінде алған, әскери-дәрігерлік комиссия әскери есептен шығара отырып әскери қызметке жарамсыз деп таныған мертігуі немесе ауруы себебінен әскери қызметтен шығарылған жағдайда, заңда көзделген тәртіппен тұрғын үй төлемдері біржолғы ақшалай өтемақы түрінде аударылуы мүмкін. Оның мөлшері тиісті есептеу тәртібі бойынша анықталады.
Сотта мұндай дауларды қарау кезінде бірінші кезекте әскери қызметшінің нақты құқықтық мәртебесі, әскери қызметтен босатылу негізі, тұрғын үй төлемдерін алушы ретінде танылуы және біржолғы төлем тағайындауға заңда көзделген негіздердің болуы анықталуға тиіс.
Сонымен қатар төлем мөлшерін есептеу кезінде қолданылған деректердің дұрыстығына да назар аударылады. Атап айтқанда, отбасы құрамының дұрыс анықталуы, тиісті тұрғын үй алаңы нормасының қолданылуы, тұрғын үйдің бір шаршы метрінің белгіленген кезеңдегі құны және бұрын төленген тұрғын үй төлемдерінің сомасы есепке алынған-алынбағаны тексеріледі. Қолданыстағы қағидалар біржолғы тұрғын үй төлемдерінің мөлшерін осындай есептеу тәртібімен байланыстырады.
Бұл ретте біржолғы тұрғын үй төлемін ағымдағы тұрғын үй төлемімен шатастырмаған жөн. Ағымдағы төлем тұрғынжайға мұқтаж деп танылған әскери қызметшіге ай сайын төленсе, біржолғы тұрғын үй төлемі заңда арнайы көрсетілген жағдайлардың туындауына байланысты бір рет жүзеге асырылады.
Сот тәжірибесінде маңызды мәселенің бірі – төлемді тағайындау үшін әскери қызметшінің тиісті өтініш немесе баянат беру тәртібін сақтауы. Қолданыстағы қағидаларда біржолғы тұрғын үй төлемін тағайындау үшін қажетті өтініш беру және құжаттарды ұсыну тәртібі белгіленген. Сонымен бірге әскери қызметшінің әскери бөлімнің тізімінен шығарылуы оған бұрын берілген баянат негізінде төленбеген біржолғы тұрғын үй төлемін тағайындауға және жүзеге асыруға өздігінен кедергі болмайтыны көзделген.
Сондықтан сот үшін тек төлемнің төленген-төленбегенін анықтау жеткіліксіз. Төлемнен бас тартудың нақты құқықтық негізі, мемлекеттік органның қабылдаған шешімінің заң талаптарына сәйкестігі және әскери қызметшінің құқықтары мен заңды мүдделерінің бұзылған-бұзылмағаны жан-жақты зерттеледі.
Бұған қоса, тұрғын үй қатынастары саласындағы заңнамада біржолғы тұрғын үй төлемдерін алған жағдайларда белгілі бір тұрғын үй төлемдерінің бұдан әрі төленуіне қатысты шектеулер қарастырылған. Осыған байланысты сот әр істің нақты мән-жайларын, бұрын жүзеге асырылған төлемдерді және тараптардың құқықтық жағдайын толық анықтауы қажет.
Әскери қызметшілердің тұрғын үйге қатысты құқықтарын қорғау – әлеуметтік әділеттілікті қамтамасыз етудің маңызды бағыттарының бірі. Алайда мұндай дауларды шешу кезінде сот заңда белгіленген талаптарды қатаң сақтап, мемлекеттік органның шешімін де, талап қоюшының уәждерін де жан-жақты зерттеуге тиіс.
Қорытындылай келе, біржолғы тұрғын үй төлемдерін төлеуге байланысты даулардың дұрыс шешілуі үшін заңнама нормаларын нақты қолданумен қатар, әр әскери қызметшінің қызмет өткеру ерекшеліктері мен даудың нақты мән-жайларын мұқият бағалау қажет. Заңда көзделген әлеуметтік кепілдіктердің уақытылы әрі негізді іске асырылуы әскери қызметшілердің құқықтарын қамтамасыз етудің маңызды көрінісі болып табылады.
Бұл бағыттағы дауларды сотта қараудың басты мақсаты – заң талаптарының сақталуын қамтамасыз етіп тараптардың заңды құқықтары мен мүдделерін қорғау.
А.ЕЛШИБАЕВА,
Шымкент гарнизоны әскери сотының судьясы.
