Құқықтық мемлекеттің берік негізі – сот төрелігіне деген қоғамның сенімі мен заң үстемдігі қағидасының нақты жүзеге асуы. Сот билігі – азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғауда, әділдікті қамтамасыз етуде шешуші рөл атқаратын мемлекеттік биліктің дербес тармағы. Сондықтан соттардың басты міндеті – әрбір істі заңға сәйкес, әділ әрі бейтарап қарау арқылы қоғамда құқыққа деген сенімді нығайту.
Сотқа деген сенім бір күнде қалыптаспайды. Ол – судьяның адалдығы, кәсібилігі, тәуелсіздігі және әрбір қабылданған шешімнің әділеттілігі арқылы орнығатын күрделі әрі маңызды құндылық. Азамат сотқа жүгінген кезде өз мәселесінің заң аясында, ешқандай ықпалсыз және әділ шешілетініне сенуі тиіс.
Судьяның басты қағидаты – адамның тағдыры мен құқығына әсер ететін әрбір істі терең зерделеп, тек заң мен ар-ожданға сүйене отырып шешу. Өйткені сот шешімі – тек бір тараптың ғана емес, тұтас қоғамның әділдікке деген көзқарасын қалыптастырады.
Құқық үстемдігі қағидасы – барлық азаматтардың, лауазымды тұлғалардың және мемлекеттік органдардың заң алдында тең болуын білдіреді. Сот үшін лауазым да, әлеуметтік мәртебе де, жеке көзқарас та маңызды емес – басты өлшем тек заң мен дәлелдер.
Құқық үстемдігі нақты іске асқан жағдайда ғана азаматтардың мемлекетке, сот жүйесіне деген сенімі артады. Бұл – құқықтық тәртіптің нығаюына, қоғамдағы тұрақтылық пен қауіпсіздіктің сақталуына тікелей ықпал ететін фактор.
Қазіргі сот жүйесінде судья тек төрелік айтушы ғана емес, сонымен қатар заңдылықты қамтамасыз ететін, тараптардың құқықтарының сақталуына кепіл болатын тұлға. Сот процесінде әрбір қатысушының сөзі тыңдалып, дәлелдері жан-жақты зерттелуі тиіс.
Ашықтық, жариялылық және процестік әділдік – сот жұмысының негізгі қағидаттары. Сот отырыстарының ашық өтуі, сот актілерінің түсінікті тілде жазылуы және шешімдердің уәжді болуы қоғам тарапынан бақылау мен сенімді күшейтеді.
Сотқа деген сенім – сот жүйесінің басты капиталы. Егер азамат соттан әділдік тапса, ол заңға жүгінуден тайынбайды, дауларды күшпен емес, құқықтық жолмен шешуге ұмтылады. Бұл – өркениетті қоғамның белгісі.
Судьялар үшін ең үлкен жауапкершілік – осы сенімді ақтау. Әрбір қабылданған шешім, әрбір айтылған сөз сот билігінің абыройына тікелей әсер етеді.
Сот төрелігіне сенім мен құқық үстемдігі – бір-бірімен тығыз байланысты ұғымдар. Бұл қағидаттарсыз әділ сот жүйесін елестету мүмкін емес. Соттардың басты міндеті – заңның мүлтіксіз орындалуын қамтамасыз ете отырып, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау, қоғамда әділдік пен тұрақтылықты нығайту.
Әділ сот – әділетті қоғамның тірегі.
Ал сотқа деген сенім – құқық үстемдігінің айқын көрінісі.
С.АЯПОВ,
Түркістан облысы
Арыс аудандық сотының судьясы.
