Қазақстан Республикасында сот төрелігін жүзеге асыру барысында азаматтардың тікелей қатысуын қамтамасыз ететін маңызды құқықтық институттардың бірі – алқабилер институты. Алқабилердің сот процесіне қатысуы сот шешімдерінің әділдігі мен ашықтығын арттырып, қоғамның сот жүйесіне деген сенімін нығайтуға ықпал етеді.
Алқабилердің құқықтық мәртебесі, оларға қойылатын талаптар, құқықтары мен міндеттері Қазақстан Республикасының Конституциясымен, «Алқабилер туралы» Қазақстан Республикасының Заңымен және Қылмыстық-процестік кодекспен реттеледі.
Алқаби болу – әрбір азамат үшін үлкен азаматтық жауапкершілік. Осыған байланысты заңнамада алқабиге кандидаттарға нақты талаптар белгіленген.
Алқаби болуға: Қазақстан Республикасының азаматы; жасы 25-тен кем емес; соттылығы жоқ;
әрекетке қабілетті; психикалық немесе наркологиялық есепте тұрмайтын; мемлекеттік тілді немесе сот ісін жүргізу тілін түсінетін азаматтар тартылады.
Сонымен қатар, заң бойынша белгілі бір санаттағы тұлғалар алқаби бола алмайды. Олардың қатарына судьялар, прокурорлар, тергеушілер, адвокаттар, мемлекеттік қызметшілер, әскери қызметшілер, құқық қорғау органдарының қызметкерлері және діни қызметкерлер жатады. Бұл шектеулер алқабилердің бейтараптығын қамтамасыз ету мақсатында белгіленген.
Алқабилер сот процесінің толыққанды қатысушысы болып табылады және заңмен кепілдендірілген бірқатар құқықтарға ие. Атап айтқанда, алқабилер: сот отырысына қатысуға;
дәлелдемелерді зерттеуге; сотталушының кінәлі немесе кінәсіз екендігі жөнінде өз пікірін білдіруге; сот талқылауы барысында түсінбеген мәселелер бойынша төрағалық етуші судья арқылы сұрақтар қоюға; кеңесу бөлмесінде өз пікірін еркін айтуға; алқаби ретінде атқарған міндеттері үшін заңда белгіленген өтемақы алуға;еңбек қатынастарында құқықтарының сақталуына (жұмыс орны мен жалақысының сақталуына) құқылы.
Алқабилердің тәуелсіздігі заңмен қорғалады. Сот төрелігін жүзеге асыру барысында оларға қандай да бір қысым көрсетуге немесе ықпал етуге жол берілмейді.
Алқабилік – тек құқық қана емес, сонымен бірге маңызды міндет. Алқабилер өздеріне жүктелген жауапкершілікті адал орындауға тиіс.
Алқабилердің негізгі міндеттері:сот отырыстарына уақытылы және үздіксіз қатысу;
істі қарау барысында бейтараптық пен әділдікті сақтау; сотта жарияланған мәліметтердің құпиялылығын қамтамасыз ету; кеңесу бөлмесінің құпиясын сақтау; заң талаптарын және сот тәртібін қатаң сақтау; жеке көзқарасқа, эмоцияға немесе сыртқы ықпалға берілмей, тек ұсынылған дәлелдерге сүйене отырып шешім қабылдау.Алқабилердің бұл міндеттерді орындауы – сот шешімінің әділ әрі заңды шығуының негізгі кепілі.
Алқабилердің сот төрелігіне қатысуы – демократиялық қоғамның маңызды белгісі. Бұл институт азаматтардың құқықтық санасын арттырып, сот жүйесінің ашықтығын қамтамасыз етеді. Алқабилер арқылы қоғам сот төрелігінің тікелей қатысушысына айналып, әділдікке ортақ жауапкершілік алады.
Сот жүйесі алқабилердің белсенді қатысуын қолдай отырып, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау жолында заң аясында барлық жағдайды жасайды.
Алқабилік – әр азамат үшін зор сенім мен жауапкершілік. Заң талаптарын сақтай отырып, алқабилер сот төрелігінің әділ жүзеге асуына елеулі үлес қосады. Бұл институттың тиімді жұмыс істеуі – қоғамдағы әділдік пен заң үстемдігінің нығаюына бағытталған маңызды қадам.
А.БЕКЖАНОВА,
Шымкент қаласының қылмыстық істер жөніндегі
мамандандырылған ауданаралық сот әкімшісінің бас маманы.
