Сыбайлас жемқорлықтың алдын алу тек құқық бұзушылық фактісіне ден қоюмен шектелмеуі тиіс. Тиімді профилактиканың басты шарты – тәуекелді құқық бұзушылық орын алғанға дейін анықтап, оған ықпал ететін себептер мен жағдайларды жою.
Бүгінде Қазақстанда осы бағыттағы тәсілдер жаңарып келеді. Соның ішінде квазимемлекеттік сектордағы сыбайлас жемқорлыққа қарсы комплаенс институтының рөлі күшейтіліп, сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне ішкі талдау жүргізудің тетіктері жетілдірілді.
Бұл өзгерістер комплаенсті формалды бақылау функциясынан ұйымның ішкі процестеріндегі тәуекелдерді анықтайтын және оларды төмендетуге ықпал ететін пәрменді профилактикалық құралға айналдыруды көздейді.
Комплаенстің жаңа рөлі
2026 жылғы 10 тамызда Қазақстан Республикасы Мемлекеттік қызмет істері агенттігі төрағасының №143 бұйрығымен квазимемлекеттік сектор субъектілеріндегі сыбайлас жемқорлыққа қарсы комплаенс-қызметтер туралы Үлгілік ереже жаңа редакцияда қабылданды. Оның негізгі бөлігі 13 тамыздан бастап қолданысқа енгізілді, ал жекелеген нормалар 2027 жылғы
1 қаңтардан бастап күшіне енеді.
Жаңа редакциядағы басты ерекшеліктің бірі – комплаенс-қызметтің тәуелсіздігі мен ұйымдастырушылық мәртебесін күшейту.
Дербес комплаенс-қызмет құру, оның функцияларын орындайтын жауапты тұлғаны айқындау және бірыңғай комплаенс-қызмет жұмысын ұйымдастыру шарттары белгіленді. Сонымен бірге қызметтің тәуелсіздігі мен есептілігіне, жұмысын жоспарлауға, қажетті ақпарат пен ресурстарға қол жеткізуіне қойылатын талаптар нақтыланды.
Мұның практикалық маңызы зор. Комплаенс ұйымның күнделікті қызметіндегі тәуекелдерді объективті бағалай алуы үшін оның жұмысы формалды сипатта қалмауы керек.
Жаңа тәсілдің мәні де осында: комплаенс – есеп дайындайтын құрылым ғана емес, басшылыққа тәуекел туралы дер кезінде белгі беретін ішкі профилактикалық институт.
Өкілеттік кеңейді, жауапкершілік артты
Жаңа Үлгілік ережеде комплаенс-қызметтің функционалдық мүмкіндіктері де кеңейтілген.
Атап айтқанда, қызмет квазимемлекеттік сектор субъектісіндегі сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясаттың тиімділігі туралы ақпаратты жинайды, талдайды және бағалайды, сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне ішкі талдау жүргізуді үйлестіреді, белгілі бір жағдайларда сыртқы талдауға қатысады. Сонымен қатар анықталған тәуекелдер мен оларды төмендету және жою бойынша қабылданып жатқан шараларға мониторинг жүргізеді.
Жаңа талаптар ішкі талдау жүргізумен ғана шектелмейді. Комплаенс-қызметтердің сыбайлас жемқорлыққа қарсы шектеулердің сақталуына мониторинг жүргізу, мүдделер қақтығысын анықтау және реттеу, контрагенттердің сенімділігін тексеру, сондай-ақ қызметтік тексерулерге қатысу бағытындағы функциялары мен өкілеттіктері де кеңейтілді.
Бұл ретте комплаенстің ұсынымдары жай кеңес сипатында қалмайды. Үлгілік ережеге сәйкес қызметтің қорытындылары мен ұсынымдары тиісті басшылар мен құрылымдық бөлімшелерге жіберіліп, белгіленген тәртіп пен мерзімде міндетті түрде қаралуға жатады.
Демек, жаңа модель комплаенске қосымша өкілеттік берумен қатар, одан нақты нәтижеге бағытталған жұмысты талап етеді.
Ішкі талдауда не өзгерді?
Комплаенс институтындағы өзгерістер сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне ішкі талдау жүргізудің жаңа тәсілдерімен тікелей сабақтас.
2026 жылғы 6 тамыздағы №138 бұйрықпен ішкі талдау жүргізудің үлгілік қағидаларына өзгерістер мен толықтырулар енгізілді.
Бұл жерде негізгі басымдық – тәуекелді жай ғана анықтап, оны құжатта көрсетумен шектелмеу.
Ішкі талдаудың нәтижесі нақты профилактикалық жұмысқа ұласуы тиіс. Соның бір көрінісі – сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне шалдыққан лауазымдардың тізбесін практикалық профилактикада пайдалану. Әдеп жөніндегі уәкілдер, комплаенс-қызметтер және профилактикалық функцияларды жүзеге асыратын өзге де бөлімшелер бұл тізімді тәуекелге бейім лауазымдарды атқаратын адамдармен жүйелі профилактикалық жұмыс ұйымдастыру үшін пайдаланатын болады.
Тағы бір маңызды жаңашылдық – анықталған тәуекелдер мен оларды жою жөніндегі шаралардың орындалуын тұрақты бақылау.
Енді анықталған сыбайлас жемқорлық тәуекелдері және іс-шаралар жоспарының орындалу барысы туралы ақпарат ішкі талдау субъектісінің бірінші басшысына жарты жылда бір рет – 15 қаңтарға және 15 шілдеге дейін ұсынылады.
Осылайша, ішкі талдау бір реттік рәсімнен «анықтау – шара қабылдау – орындалуын бақылау» қағидатына негізделген үздіксіз профилактикалық процеске қарай бет алып отыр.
Сонымен қатар ішкі талдау нәтижелері ұйым шеңберінде ғана қалмайды. Егер оның қорытындысы бойынша мәселені тереңірек зерделеу қажеттілігі туындаса, ішкі талдау субъектісі уәкілетті органға сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне сыртқы талдау жүргізу қажеттілігі туралы сұрау салуға құқылы.
Нәтиже – есепте емес, жойылған тәуекелде
Қалыптасып келе жатқан жаңа тәсілдің түпкі мәнін бір қағидамен сипаттауға болады: сыбайлас жемқорлықтың алдын алу жұмысының нәтижесі өткізілген іс-шаралар мен дайындалған құжаттардың санымен ғана өлшенбеуі керек.
Негізгі өлшем – нақты тәуекелдің анықталуы, оның пайда болу себебінің зерделенуі және сол тәуекелді төмендетуге немесе жоюға бағытталған шараның орындалуы.
Бұл тұрғыдан комплаенс-қызмет ұйым басшылығы үшін тәуекелдерді ерте анықтайтын маңызды ішкі тетікке айналады.
Оның міндеті – мәселе құқық бұзушылық деңгейіне жеткеннен кейін әрекет ету емес. Керісінше, заңсыз шешім қабылдауға мүмкіндік беретін рәсімді, мүдделер қақтығысын, бақылаудың әлсіздігін немесе өзге де осал тұсты алдын ала көріп, оны түзету жөнінде нақты ұсыныс беру.
Комплаенстің тиімділігі де осы қабілетпен өлшенбек.
Жаңа талап – жаңа жұмыс мәдениеті
Заңнамалық өзгерістердің толыққанды іске асуы тек жаңа ережелерді қабылдаумен аяқталмайды. Ендігі маңызды міндет – оларды ұйымдардың күнделікті қызметіне енгізу.
Осыған байланысты квазимемлекеттік сектор субъектілеріне Үлгілік ереже қолданысқа енгізілген күннен бастап екі ай ішінде комплаенс қызметін жаңа талаптарға сәйкестендіру қажеттігі белгіленген.
Мұнда комплаенс-қызметтердің кәсіби әлеуетімен қатар, ұйым басшыларының да ұстанымы маңызды.
Өйткені тәуелсіз комплаенс – ұйымның жұмысына кедергі келтіретін қосымша бақылау емес. Керісінше, ол басқарушылық шешім қабылданбай тұрып ықтимал тәуекелді көрсететін, ұйымды құқықтық және беделдік қатерден қорғайтын тетік.
Сондықтан бүгінгі өзгерістердің түпкі мақсаты жаңа есептілік қалыптастыру емес, профилактиканың жаңа мәдениетін орнықтыру деп қарастырған жөн.
Тәуекелді ерте анықтау.
Оның себебін ашу.
Нақты шешім ұсыну.
Орындалуын бақылау.
Комплаенс институтының жаңа кезеңдегі жұмысы дәл осы қағидаттарға негізделмек.
Өйткені тиімді профилактика – құқық бұзушылық орын алғаннан кейін әрекет ету емес, оның орын алуына мүмкіндік беретін жағдайды алдын ала жою.
Қазақстан Республикасы Мемлекеттік қызмет істері агенттігінің Шымкент қаласы бойынша департаменті
