Қазіргі нарықтық экономика жағдайында кәсіпкерлік қызметтің дамуы ел экономикасының негізгі қозғаушы күштерінің бірі болып табылады. Алайда экономикалық тәуекелдер, қаржылық қиындықтар, нарықтағы өзгерістер мен түрлі объективті жағдайлар кейбір кәсіпкерлер мен ұйымдардың төлем қабілеттілігін жоғалтуына алып келуі мүмкін. Осындай жағдайларда жеке кәсіпкерлік субъектілерін және жауапкершілігі шектеулі серіктестіктерді (ЖШС) банкрот деп тану рәсімі құқықтық реттеудің маңызды институты болып табылады.
Банкроттық рәсімінің мәні мен мақсаты
Банкроттық – борышкердің өз кредиторлары алдындағы міндеттемелерін толық көлемде орындауға қабілетсіздігін заң жүзінде тану болып табылады. Бұл рәсімнің негізгі мақсаты – кредиторлардың талаптарын әділ қанағаттандырумен қатар, борышкердің қаржылық жағдайын заң талаптарына сәйкес реттеу.
Банкроттық рәсімі кәсіпкерлік қызметті реттеудің өркениетті тетігі ретінде қарастырылады. Ол борышкер мен кредиторлардың құқықтары мен заңды мүдделерін тең дәрежеде қорғауға бағытталған.
Жеке кәсіпкерді банкрот деп тану
Жеке кәсіпкердің банкроттығы – оның кәсіпкерлік қызметіне байланысты қаржылық міндеттемелерін орындай алмауымен байланысты рәсім. Жеке кәсіпкер кредиторлар алдындағы қарыздарын өтей алмаған жағдайда сотқа банкрот деп тану туралы өтінішпен жүгінуге құқылы.
Сот банкроттық туралы істі қарау барысында борышкердің нақты қаржылық жағдайын, мүлкін, табыс көздерін және қарыздарының пайда болу себептерін жан-жақты зерттейді. Сонымен қатар, борышкердің адалдығы мен заң талаптарын сақтау деңгейі де назарға алынады.
Жеке кәсіпкер банкрот деп танылған жағдайда оның мүлкі заңда белгіленген тәртіппен сатылып, кредиторлардың талаптарын қанағаттандыруға бағытталады.
Жауапкершілігі шектеулі серіктестіктің банкроттығы
ЖШС – дербес заңды тұлға болып табылады. Сондықтан оның банкроттығы жеке кәсіпкердің банкроттығынан құқықтық тұрғыдан ерекшеленеді. Серіктестік өз міндеттемелері бойынша өз мүлкімен жауап береді.
ЖШС банкрот деп танылған жағдайда сот рәсімі барысында серіктестіктің қаржылық есептері, активтері, міндеттемелері, сондай-ақ шаруашылық қызметінің нәтижелері толық зерттеледі. Банкроттық рәсімі барысында кәсіпорынды оңалту мүмкіндігі де қарастырылады.
Егер серіктестіктің төлем қабілеттілігін қалпына келтіру мүмкін болмаса, оның мүлкі таратылып, кредиторлар алдындағы міндеттемелер заң талаптарына сәйкес өтеледі.
Оңалту рәсімінің маңызы
Қазіргі заңнамада банкроттық рәсімінен бұрын борышкердің төлем қабілеттілігін қалпына келтіру мүмкіндігін қарастыруға ерекше мән беріледі. Оңалту рәсімі кәсіпорынды сақтап қалуға, жұмыс орындарын жоғалтпауға және экономикалық тұрақтылықты қамтамасыз етуге бағытталған.
Оңалту жоспары борышкердің қаржылық жағдайын тұрақтандыруға, қарыздарды кезең-кезеңімен өтеуге және кәсіпкерлік қызметті жалғастыруға мүмкіндік береді. Бұл – экономика үшін де, қоғам үшін де маңызды шара.
Соттың рөлі
Банкроттық істерін қарау кезінде соттың негізгі міндеті – істі жан-жақты, объективті және заң талаптарына сәйкес қарау. Судья борышкер мен кредиторлардың құқықтарының сақталуын қамтамасыз етеді, банкроттық рәсімінің заңдылығын бақылайды және тараптардың мүдделерінің теңгерімін сақтауға ықпал етеді.
Сонымен қатар, сот банкроттық рәсімінің ашық әрі әділ жүргізілуін қамтамасыз ету арқылы кәсіпкерлік ортадағы құқықтық тәртіпті нығайтуға үлес қосады.
Әлеуметтік және экономикалық маңызы
Банкроттық институты экономикалық қатынастардың тұрақтылығын қамтамасыз етуге бағытталған маңызды құқықтық құрал болып табылады. Ол кәсіпкерлерді қаржылық тәртіпті сақтауға, тәуекелдерді дұрыс бағалауға және жауапкершілікпен жұмыс жүргізуге ынталандырады.
Банкроттық рәсімі кредиторлардың құқықтарын қорғаумен қатар, кәсіпкерлік қызметтің ашықтығын қамтамасыз етеді және нарықтық қатынастардың әділ дамуына ықпал етеді.
Жеке кәсіпкерлік пен жауапкершілігі шектеулі серіктестікті банкрот деп тану рәсімі – экономикалық қатынастарды құқықтық реттеудің маңызды тетігі. Бұл институт борышкер мен кредиторлардың құқықтарын қорғауға, кәсіпкерлік қызметтің тұрақтылығын сақтауға және құқықтық мемлекеттің дамуына қызмет етеді.
Заң талаптарын сақтау, қаржылық жауапкершілік және кәсіпкерлік қызметті адал жүргізу – экономиканың тұрақты дамуының негізі болып табылады.
Жанар КЕНЖЕБАЕВА,
Шымкент қаласының ауданаралық экономикалық сотының судьясы.
