Қазақстан Республикасының Ата заңына ұсынылып отырған тұжырымдамалық өзгерістердің басты мақсаты – мемлекеттің адамға бағдарланған сипатын күшейту. Бұл өзгерістер халқымызға тән негізгі құндылықтарды айқындап, елдегі саяси институттардың тиімді жұмыс істеуіне жол ашады.
Жаңа Конституцияның Преамбуласында алғаш рет адам құқықтары мен бостандықтары мемлекеттің ең басты басымдығы ретінде нақты көрсетілді. Сондай-ақ ел бірлігі, қоғамдық келісім, ұлтаралық және дінаралық татулық Қазақстан мемлекеттілігінің берік негізі екені айқындалды.
Ата заңның жаңа мәтініндегі маңызды бетбұрыстың бірі – ел дамуының өзегі ретінде білім, ғылым, мәдениет пен инновацияның белгіленуі. Бұл Қазақстанның болашағы табиғи байлықтарға емес, ең алдымен адам капиталына, азаматтардың білімі мен еңбегіне сүйенетінін көрсетеді.
Қазіргі заман талабына сай Конституцияда цифрлық ортадағы құқықтарды қорғау мәселесіне де ерекше көңіл бөлінген. Яғни, азаматтардың жеке деректері мен цифрлық қауіпсіздігі заңмен қорғалатын болады.
Жаңа Конституцияның басты ерекшелігі – оның толықтай адам құқықтарына бағытталуы. Бұл қағида тек Преамбулада ғана емес, бүкіл Ата заңның мазмұнында негізгі өзек ретінде көрініс тапқан.
Сонымен қатар, дін мен мемлекеттің ара-жігі нақты ажыратылып, білім беру мен тәрбие жүйесінің зайырлы сипаты бекітіледі. Неке – ер мен әйелдің тең құқықты әрі ерікті одағы екені Конституция деңгейінде белгіленіп, дәстүрлі құндылықтарды қорғау мен әйелдердің құқықтарын күшейтуге басымдық беріледі.
Конституция жобасындағы маңызды жаңалықтардың бірі – 145 депутаттан тұратын бір палаталы жаңа Парламент – Құрылтайдың құрылуы. Депутаттар пропорционалды сайлау жүйесімен 5 жыл мерзімге сайланады. Бұл партиялардың жауапкершілігін арттырып, саяси жүйенің дамуына серпін береді.
Сондай-ақ, жаңа жалпыұлттық диалог алаңы – Қазақстанның Халық Кеңесі құрылады. Ол Ұлттық құрылтай мен Қазақстан халқы Ассамблеясының стратегиялық қызметін жалғастырып, халықтың мүддесін білдіретін кеңесші орган болады.
Жоба аясында вице-президент институтын енгізу, адвокаттық қызметке арналған жеке бап бекіту, зияткерлік меншік құқығын қорғау, азаматтардың құқықтық кепілдіктерін күшейту көзделген. Оның ішінде кінәсіздік презумпциясы, «Миранда ережесі», бір құқық бұзушылық үшін қайта жауапқа тартуға тыйым салу секілді маңызды нормалар бар.
Қоғамдық талқылау барысында өмір сүру құқығының мызғымастығы, жеке өмірге қол сұқпаушылық, дербес деректерді қорғау және цифрлық қауіпсіздік мәселелері кең қолдау тапты. Сонымен қатар, Қазақстан азаматтарына қос азаматтыққа жол берілмейтіні де нақты көрсетілген.
Жаңа Конституцияда ескірген терминдер жаңартылып, құқықтық тіл заман талабына сай жетілдірілуде. Бұл құжат еліміздің қалыптасқан мемлекеттік жүйесін сақтай отырып, Қазақстанның болашаққа нық қадам басуын көздейді.
Жалпы, Конституцияның жаңа жобасында Преамбула, 11 бөлім және 95 бап қарастырылған. Ұсыныстарды e-Otinish және eGov порталдары арқылы қабылдау жалғасуда. Ал жаңа Ата заңның түпкілікті тағдырын ел азаматтары жалпыұлттық референдумда шешеді.
Айгүл МАМЫТ.
