Қазіргі құқықтық мемлекет жағдайында азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау басты басымдықтардың бірі болып табылады. Мемлекеттік органдар мен лауазымды тұлғалардың шешімдері мен әрекеттеріне байланысты туындайтын дауларды әділ әрі тиімді қарау мақсатында әкімшілік сот ісін жүргізу институты енгізілді. Бұл жүйе азаматтар мен мемлекет арасындағы құқықтық қатынастарды реттеуде маңызды рөл атқарады.
Жария құқықтық даулардың мәні
Жария құқықтық даулар – бұл азаматтар мен заңды тұлғалардың мемлекеттік органдармен, жергілікті атқарушы органдармен немесе лауазымды тұлғалармен арадағы даулары. Мұндай даулар көбінесе мемлекеттік органның шешімімен келіспеу, әкімшілік актілердің заңдылығын даулау, мемлекеттік қызмет көрсету мәселелері немесе лауазымды тұлғалардың әрекеттеріне шағымдану барысында туындайды.
Әкімшілік сот ісін жүргізудің басты мақсаты – азаматтардың құқықтарын қорғау, мемлекеттік органдар қызметінің заңдылығын қамтамасыз ету және жария билік пен қоғам арасындағы құқықтық теңгерімді сақтау.
Әкімшілік сот ісін жүргізудің ерекшеліктері
Әкімшілік сот өндірісінің басты ерекшелігі – азаматтардың құқықтарын қорғауда соттың белсенді рөл атқаруы. Бұл санаттағы істерде сот тек тараптардың ұсынылған дәлелдерімен шектелмей, істің барлық мән-жайын толық әрі жан-жақты анықтауға міндетті.
Сонымен қатар әкімшілік сот ісін жүргізуде тараптардың теңдігі қағидасы сақталады. Азамат немесе кәсіпкер мемлекеттік органмен дауласып отырған жағдайда сот олардың құқықтарының тең дәрежеде қорғалуын қамтамасыз етеді.
Соттың негізгі міндеттері
Әкімшілік соттың басты міндеті – мемлекеттік органның немесе лауазымды тұлғаның қабылдаған шешімінің заңға сәйкестігін тексеру. Егер мемлекеттік орган қабылдаған шешім заң талаптарына қайшы келсе немесе азаматтардың құқықтарын бұзса, сот мұндай актілерді жарамсыз деп тануға құқылы.
Бұл өз кезегінде мемлекеттік басқару жүйесінде заңдылық пен ашықтықты қамтамасыз етуге ықпал етеді.
Әкімшілік әділеттің қоғам үшін маңызы
Әкімшілік соттардың құрылуы азаматтардың мемлекетке деген сенімін нығайтуға бағытталған маңызды қадам болды. Бұл жүйе азаматтардың құқықтарын қорғаудың тиімді тетігі ретінде қалыптасып келеді.
Әкімшілік әділет институты мемлекеттік органдардың жауапкершілігін арттырып, олардың қызметін заң талаптарына сәйкес жүргізуіне ықпал етеді. Сонымен қатар, азаматтардың құқықтық мәдениетін арттыруға және құқықтық сананың қалыптасуына әсер етеді.
Азаматтардың құқықтарын қорғаудағы жаңа мүмкіндіктер
Әкімшілік сот ісін жүргізу азаматтарға өз құқықтарын қорғауда кең мүмкіндіктер береді. Азаматтар мемлекеттік органның шешімімен келіспеген жағдайда сотқа жүгіну арқылы өз құқықтарын заң аясында қорғай алады.
Бұл жүйе дауларды ашық әрі әділ қарауға мүмкіндік береді және азаматтардың құқықтарын қорғаудың тиімді кепілі болып табылады.
Жария құқықтық дауларды әкімшілік сот тәртібімен қарау – құқық үстемдігін қамтамасыз етудің маңызды құралы. Әкімшілік соттар азаматтардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғауда, мемлекеттік органдардың қызметіндегі заңдылықты сақтауда ерекше рөл атқарады.
Әділ сот төрелігі мен заңның үстемдігі – құқықтық мемлекеттің негізгі тірегі. Әкімшілік сот ісін жүргізу осы қағидаларды жүзеге асырудың тиімді тетігі болып қала береді.
Н.УТЕГЕНОВ,
Шымкент қаласының мамандандырылған ауданаралық әкімшілік сотының судьясы.
